politoeren in de slaapkamer

door Hans Offermans
(geplaatst in het VVKH-nieuws van april 2008)

 

Als we komen in de slaapkamer van de jonkers Louis en Alberic (= Donat), dan komt bij de uitleg vaak het politoeren van de bedpilasters ter sprake. Omdat daar nogal wat onduidelijkheid en bij sommigen twijfel over bestaat, leek het me een goede aanleiding om dat uit te zoeken. Na het doorzoeken van het internet kwam ik tot het volgende:


De houtsoorten die veel gepolitoerd werden zijn eigenlijk de wat harde loofhoutsoorten met fijne poriën, bijvoorbeeld: mahonie, noten, iepen, palissander en soms ook eiken en ebbenhout. Het poli(= veel)toeren van meubels en instrumenten gebeurt met een niet-pluizende doek en schellak, opgelost in alcohol.


Nu wordt deze schellak niet gemaakt van de uitwerpselen van luizen, maar van de enige harssoort die niet van plantaardige oorsprong is. Het basismateriaal komt van de Coccus lacca (of de commercieel gekweekte soort Laccifer lacca), dit is een schaalinsect dat voorkomt in India en Zuid-Azië (plaatje links). Na zich te goed te hebben gedaan aan de vegetatie produceert dit insect een substantie, die, nadat deze is verhard, een omhulsel vormt. Deze omhulsels ('shells') van de lacca worden verzameld en na verschillende behandelingen ontstaat er een dunne laag 'shellac'.


De luizen komen voor op de schellakplantages in India en Thailand, waar ze zich vasthechten op twijgen en takken van verschillende boomsoorten. Ze hebben een grootte van een halve milimeter en een levenscyclus van zes maanden.

 

Na de bevruchting scheidt het wijfje een sterke hars uit, waarmee ze zichzelf en de twijg omgeeft (foto links) en waarin ze, na de afzetting van de eitjes, sterft. De schellak wordt verzameld door de besmette takjes van de bomen te snijden (foto rechts). In deze vorm wordt het ook wel 'stoklak' genoemd. De schellak wordt van de takjes geschraapt en daarna met water gewassen, om het zo te zuiveren van restanten van de takjes en andere onzuiverheden. Wanneer deze schellak droog en gezuiverd is, wordt het ook wel 'korrellak' genoemd. Hierna wordt de schellak in canvas buizen gestopt en boven een oven verwarmd. Eén eind van de buis wordt vastgezet, terwijl het andere eind wordt gedraaid, zodat de gesmolten schellak door jute wordt geperst.


Schellak wordt verhandeld in tabletten of schilfers (foto links) in verscheidene kleurgradaties, van blond (gezuiverd) (foto rechts) tot donker. Bij verwerking is het op zich niet giftig, maar in combinatie met de alcohol, waarin het opgelost wordt, kan 't dat wél zijn.


Schellak werd in de 16e eeuw in Europa geïntroduceerd, maar pas eind 18e, begin 19e eeuw werd het politoeren op grotere schaal toegepast. Politoeren heet in het Engels 'French polish', waaruit blijkt, dat het politoeren zijn oorsprong in Frankrijk heeft. Tegenwoordig hebben moderne takken het politoeren verdrongen, maar indien het politoeren goed gebeurt kan het één van de mooiste afwerkingen van hout zijn.


Zo werden vroeger veel meubels gepolitoerd. Politoeren is het aanbrengen van een aantal lagen schellak, samen met een heel fijn gruis, met behulp van een politoerprop. Deze prop wordt gemaakt van een dot watten met daaromheen een fijne katoenen lap (een schoon oud wit T-shirt of laken zijn ideaal). De dot watten heeft de grootte van een pingpongbal, maar voor kleinere voorwerpen of moeilijk bereikbare plekjes kan een kleinere dot gebruikt worden.


Men giet een beetje oplossing op de watten en legt dit in het midden van een vierkante katoenen lap. Hierna vouwt men de hoeken naar elkaar en wringt het katoen, totdat een bolletje ontstaat. Door snelle cirkelbewegingen met de prop op het hout laat men een heel dun laagje oplossing achter. De alcohol verdampt en de schellak blijft als een dun beschermlaagje zitten. Af en toe kan een druppeltje olie toegevoegd worden aan de dot, als smeermiddel, zodat er een gladder oppervlak ontstaat. Deze olie moet aan het einde van het proces weer worden verwijderd van het oppervlak, voor een vlekvrij resultaat.


Op één dag kunnen 5 tot 15 dunne laagjes aangebracht worden en dit kan men enkele dagen herhalen. Het schellak is na ongeveer twee weken volledig uitgehard.


Dit is een hele arbeidsintensieve manier om een afwerkingslaag op een meubel aan te brengen, omdat de afwerking bestaat uit vele lagen op elkaar. Het mooie van deze afwerkingslaag is dat schade die ontstaat goed kan worden hersteld, met alcohol lost de afwerkingslaag weer op. De schade wordt hersteld en het gedeelte wordt opnieuw gepolitoerd.


In Gent worden er nog cursussen in gegeven. "De cursisten krijgen bijvoorbeeld de kans om te leren 'politoeren': een techniek om schellak aan te brengen die ze eerst zelf hebben gemaakt uit de afscheiding van de schildluis."


De vraag naar de hars overtrof al gauw het aanbod en honderden chemici in de Verenigde Staten en Europa gingen naarstig op zoek naar een kunststof met dezelfde eigenschappen als het hars.

Wat nog leuk is om kort te vermelden zijn de andere gebruiken van schellak:

1. Het is een bestanddeel van vernis.
2. Er werden tot circa 1950 de 78-toeren grammofoonplaten van geperst. Deze waren erg breekbaar.
3. Er werden kaders van gemaakt uit de beginperiode van de fotografie.
4. Het werd gebruikt als isolatiemateriaal bij elektriciteitsdraden.
5. In de horloge-industrie wordt het gebruikt om ankerstenen te fixeren.
6. Bij blaasinstrumenten monteert men er de polsters in de kleppen mee.
7. Het wordt gebruikt in haarfixeerproducten.
8. In de tandheelkunde brengt men een laagje aan over een gipsmal en daaroverheen weer een wasmal.
9. Het wordt gebruikt om hoeden mee te verstevigen.
10. In voedingsmiddelen is het glansmiddel (E904).
11. Door het aanbrengen van een oppervlakkig laagje kan aan zilver het aanzien van goud worden gegeven. Dit is wellicht de oorsprong van het woord 'verlakken' in de zin van 'bedriegen'.


bronnen:
1. dameshoed.nl (niet meer traceerbaar)
2. soos-kiekuut.nl
3. Wikipedia
4. dr-baumann.nl (niet meer exact traceerbaar)
5. francobelge.be
6. hout-draaien.com
7. vantolantiek.nl (niet meer traceerbaar)
8. fijnhout.nl (niet meer traceerbaar)
9. meertens.nl
10. gent.be (niet meer traceerbaar)
11. pieterkoorn.nl

terug naar boven

Laatst aangepast (zondag, 11 oktober 2015 17:46)