de voorburcht

(samenvatting presentatie 'nieuwbouw kasteel Heeswijk 1563-1564')

door drs. Henk Buijks, regiohistoricus BHIC

kasteel Heeswijk, 28 juni 2010
(geplaatst in het VVKH-nieuws van augustus 2010)

 


De aanleiding tot deze presentatie is de aanwezigheid bij het BHIC (Brabants Historisch Informatie Centrum) in
’s-Hertogenbosch van een jaarrekening 1563-1564 van de Heerlijkheid Heeswijk. Daarin zijn aan de uitgavenkant tal van posten te vinden waarin de kosten van 'den nieuwen bouwe' zijn verantwoord. Deze nieuwbouw is het huidige poortgebouw ofwel de voorburcht van kasteel Heeswijk. Bouwhistoricus Hein Hundertmark uit Oss maakte ondermeer van gegevens uit de jaarrekening gebruik voor zijn bouwhistorische analyse ten tijde van de jongste restauratie van het poortgebouw enkele jaren geleden. Ondergetekende maakte indertijd een transcriptie en vertaling van de rekeningteksten, zodat deze door Hundertmark konden worden geïnterpreteerd.


de toestand in de Nederlanden omstreeks 1560

Alvorens nader op de rekening in te gaan, is het van belang een blik ter werpen op de toestand  waarin de Nederlanden omstreeks 1560 verkeerden:

  • Nadat Gelderland in 1543 als laatste van de 17 Nederlandse gewesten was onderworpen aan het Habsburgse gezag (Karel V), was er hier eindelijk vrede. Ook voor de economie was dat een zegen, zodat er weer mogelijkheden waren om grote bouwprojecten te realiseren.

  • Karel V was in 1555 opgevolgd door zijn zoon Filips II, die zich echter spoedig terugtrok in Spanje en de Nederlanden steeds absoluter ging regeren.

  • Dat – en nog meer – stuitte de adel tegen de borst.

  • Ook op religieus gebied gistte het (de Hervorming!).

  • 1566: Beeldenstorm, en 1568: uitbreken van de opstand tegen de Spaanse koning.

Heeswijk omstreeks 1560

  • Sinds 1554 is Johan, graaf van Oostfriesland, heer van Heeswijk, Dinther, Berlicum, Schijndel, Durbuy en Valkenburg (L). In de laatste plaats verblijft hij vaak.

  • Johan is getrouwd met Dorothea van Oostenrijk, (bastaard)dochter van keizer Maximiliaan I, de grootvader van Karel V. Bloedbanden met de hoogste kringen dus!

  • Johan is ook ridder in de Orde van het Gulden Vlies (verhaal van Jason, Griekse mythologie).


stijlkenmerken

Deze nieuwbouw is helemaal in Zuid-Nederlandse trant, met de kruisvensters en de ‘speklagen’. Zie bijv. het Markiezenhof in Bergen op Zoom en het paleis van Margaretha van York in Mechelen.


de bouw

Dankzij de bouwrekening kunnen we ons voorstellen bijvoorbeeld hoe het bouwmateriaal (natuursteen, kalk, zink, eikenhout) werd aangekocht, maar vooral: aangevoerd. De Maas, de Dieze en de Aa waren de belangrijkste transportwegen, maar af en toe was het peil te laag. Daar kampten ze in Den Bosch ook mee, want precies in deze jaren (1560-1563) werd de Dieze uitgediept. Mogelijk gebeurde dat ook met het oog op de bouw van een nieuwe griffie voor de stad zelf. Bepaald moeizaam moet de passage van de bijna 50 pleiten (platboomde vaartuigen) met natuursteen door de sluis van de Watermolen Ter Steen bij Middelrode zijn geweest.


Ook van de uitbetaalde lonen ontstaat een beeld, en bovendien van de verschillen daarin. Een steenhouwer, die de vensters maakt, verdient veel meer dan een metselaar. En de boeren, die zand en stenen met paard en wagen moeten vervoeren, worden vooral in natura betaald (maaltijden en bier), maar kapotte materialen worden vergoed.

 

foto's: Hans Offermans

Laatst aangepast (maandag, 12 oktober 2015 15:37)